Egemenlik, Vatandaşını Korumayan Devleti Korur mu? Libya ve Suriye Deneyiminde Koruma Sorumluluğu (2011–2013)

Uluslararası hukukun en eski ve en katı ilkelerinden biri, devletin egemenliğidir: bir devletin kendi ülkesi içinde ne yaptığı, kural olarak başka hiçbir devleti hukuken ilgilendirmez. Yirminci yüzyılın sonunda bu ilke çatladı. Ruanda'da yüz binlerce insan katledilirken uluslararası toplumun seyirci kalması, egemenliğin bir koruma kalkanı mı yoksa bir sorumluluk mu olduğu sorusunu kaçınılmaz kıldı. Koruma sorumluluğu kavramı, tam da bu soruya verilen yanıttır: egemenlik, halkını koruyamayan ya da bizzat ona zulmeden devleti artık koruyamaz.

Bu çalışma kavramı iki sınav üzerinden okur. 2011'de Libya'da koruma sorumluluğu ilk kez fiilen işletilmiş, Güvenlik Konseyi kararıyla askerî müdahaleye gidilmiştir. Aynı yıl Suriye'de başlayan ve gerekçeleri zamanla çok daha ağırlaşan kriz karşısında ise uluslararası toplum büyük ölçüde hareketsiz kalmıştır. Aynı normun bir yerde işleyip diğerinde işlememesi, çalışmanın sorunsalını oluşturur: koruma sorumluluğu bağlayıcı bir hukuk kuralı mıdır, yoksa uygulanıp uygulanmaması büyük güçlerin siyasal iradesine bırakılmış bir araç mıdır?

İzlenen yöntem kuramsal ve karşılaştırmalıdır. Kavramın doğduğu birincil belgeler ile iki vakanın uygulaması yan yana okunmuş; hukukî çerçeve ile siyasal pratik arasındaki açıklık görünür kılınmaya çalışılmıştır. Çalışmanın kapsamı 2001'deki kavramsal doğuş ile 2011–2013 aralığındaki iki uygulamayla sınırlandırılmıştır; ampirik bir saha araştırması iddiası taşımaz. Türkçe yazın kavramı çoğu kez ya hukukî bir kazanım olarak över ya da siyasal bir araç olarak teşhir eder; bu çalışmanın doldurmaya çalıştığı boşluk, iki tutumu birbirine karşı değil birlikte tutarak kavramın hem ahlakî değerini hem hukukî kırılganlığını aynı çerçevede göstermektir. Hukuk ile siyaset biliminin kesişiminden bakan bu okuma, koruma sorumluluğunu ne salt bir norm ne de salt bir güç oyunu olarak görür; ikisinin gerilimini esas alır.

Egemenlikten Sorumluluğa: Bir Normun Doğuşu

Koruma sorumluluğu, kendinden önceki "insani müdahale" kavramının başarısızlığından doğdu. İnsani müdahale, hangi durumda, kim tarafından ve hangi ölçütlerle yapılacağı belirsiz olduğu için, çoğu kez güçlü devletlerin keyfî bir kuvvet kullanımını meşrulaştıran bir kılıfa dönüşmekle eleştirildi. Halatçı Ulusoy'un isabetle vurguladığı gibi, Somali, Bosna ve Kosova'ya müdahale edilirken Ruanda'nın görmezden gelinmesi, müdahalelerin gerçekten insanî bir koruma amacı mı yoksa siyasal bir tercih mi olduğu sorusunu açıkta bırakmıştı.¹ 2001 yılında Kanada öncülüğünde kurulan Müdahale ve Devlet Egemenliği Uluslararası Komisyonu (ICISS), bu belirsizliği gidermek için kavramsal bir sıçrama yaptı: tartışmanın eksenini "müdahale hakkı"ndan "koruma sorumluluğu"na kaydırdı ve egemenliği bir imtiyaz değil, bir yükümlülük olarak yeniden tanımladı.²

Bu yeniden tanımın hukukî çerçevesi, kısa sürede Birleşmiş Milletler belgelerine taşındı. 2005 Dünya Zirvesi Sonuç Bildirgesi'nin 138 ve 139. paragrafları koruma sorumluluğunu devletlerin onayıyla kayda geçirmiş, 2006 tarihli 1674 sayılı Güvenlik Konseyi kararı bu paragraflara açıkça atıf yaparak kavramı pekiştirmiştir.³ Çerçeve üç katmanlıdır: önce devletin kendi halkını soykırım, etnik temizlik, insanlığa karşı suçlar ve savaş suçlarından koruma sorumluluğu; sonra uluslararası toplumun bu konuda devlete yardım yükümlülüğü; en sonda, barışçıl yollar tükendiğinde ve yalnızca Güvenlik Konseyi yetkisiyle başvurulabilecek, son çare niteliğinde zorlayıcı tedbirler. Bu kademelilik, kavramı klasik insani müdahaleden ayıran şeydir: askerî güç, kuralın merkezi değil, en uç ve en istisnaî halkasıdır.

Bununla birlikte normun hukukî statüsü baştan tartışmalıydı. Cazala'nın gösterdiği gibi, koruma sorumluluğu bir rapordan kısa sürede resmî bir Birleşmiş Milletler belgesine dönüşmüş olsa da, bağlayıcı bir kural mı yoksa gelişmekte olan bir ilke mi olduğu sorusu hep açık kaldı.⁴ Sürücüoğlu daha da ileri giderek kavramın henüz hukukî değil, ahlakî bir norm olarak öne çıktığını ileri sürer.⁵ Bu belirsizlik teorik bir incelik değildir; kavramın hangi durumda işletileceğini belirleyen şeyin hukuk mu yoksa siyaset mi olduğunu doğrudan ilgilendirir. İki vaka, bu sorunun yanıtını verir.

İki Vaka, İki Sonuç: Libya ve Suriye

Libya, koruma sorumluluğunun ilk fiilî uygulamasıdır. 2011'de Kaddafi rejiminin sivillere yönelik şiddeti karşısında Güvenlik Konseyi, sivilleri korumak amacıyla 1973 sayılı kararı kabul etmiş; barışçıl yolların sonuç vermemesi üzerine NATO öncülüğünde askerî müdahale gerçekleşmiştir. Halatçı Ulusoy'un belirttiği gibi, burada koruma sorumluluğunun son çare halkası, ilk kez somut bir Konsey kararına dayandırılmıştır.⁶ Ne var ki müdahalenin kısa sürede sivilleri koruma amacından rejim değişikliğine kayması, kavramın geleceğini gölgeledi. Çağlayan'ın işaret ettiği üzere, Libya müdahalesinin bu kayması, Brezilya'nın "koruma öncelikli sorumluluk" önerisiyle gündeme getirdiği bir güvensizliği besledi: koruma adına başlayan bir müdahale, koruma sınırını aşarsa kavramın kendisi itibar kaybeder.⁷

Suriye ise tam tersi yönde bir sınavdır. Ağır insan hakları ihlalleri, kitlesel ölümler ve kimyasal silah kullanımına ilişkin iddialara rağmen Güvenlik Konseyi, sivilleri koruyacak bir karar üzerinde uzlaşamamıştır. Dalar ve Kalaycı'nın çözümlemesinde gösterildiği gibi, buradaki tıkanıklık hukukî bir eksiklikten değil, küresel güçlerin Suriye üzerindeki çatışan çıkarlarından ve daimi üyelerin veto mekanizmasından kaynaklanır.⁸ Gerekçeler Libya'dakinden hafif olmamasına, hatta zamanla ağırlaşmasına karşın, "zamanında ve kararlı" eylem hiçbir zaman gerçekleşmemiştir.

İki vakanın yan yana konması, çalışmanın sorunsalını çıplak biçimde ortaya koyar. Aynı norm, aynı dört suç kategorisi, aynı hukukî çerçeve; ama iki ayrı sonuç. Gülal'in "seçici yaklaşım" kavramıyla adlandırdığı bu fark, kavramın metninde değil, onu işletecek iradenin dağılımındadır: Libya'da büyük güçlerin çıkarları müdahaleyi mümkün kılmış, Suriye'de aynı çıkarlar onu engellemiştir.⁹ Dolayısıyla koruma sorumluluğunun uygulanıp uygulanmaması, hukukî ölçütlerden çok jeopolitik hesaplara bağlı görünmektedir.

Bu seçiciliği yalnız çıkarların dağılımıyla açıklamak ise eksik kalır; fark, aynı zamanda söylemsel bir mücadelede kurulur. Bodur Ün ve Kelleci'nin Libya ve Suriye'ye ilişkin Güvenlik Konseyi kararlarını ve daimi üyelerin resmî açıklamalarını çözümleyen eleştirel-inşacı okumasında gösterildiği gibi, koruma sorumluluğu "gelişmekte olan" ama aynı zamanda sürekli "çekişilen" (contested) bir normdur: aynı aktörler, onu bir vakada işletmeyi başka bir vakada engellemeyi birbirine rakip normatif söylemlerle meşrulaştırır. Rusya her iki krizde de egemenlik ve müdahale etmeme ilkelerine sarılarak müdahaleye karşı bir söylem kurarken, ABD Libya krizini uluslararası barış ve güvenliğe yönelik bir tehdit olarak çerçeveleyip müdahaleyi kaçınılmaz göstermiş, Suriye'de ise aynı dili çok daha temkinli kullanmıştır.¹⁰ Dolayısıyla seçicilik yalnız bir çıkar hesabı değil, hangi normun —egemenlik mi, insan hakları mı— öne çıkacağına dair bir söylem çatışmasıdır; bu çatışmanın galibini belirleyen de metnin kendisi değil, onu seslendiren gücün konumudur.

Norm mu, Araç mı? Koruma Sorumluluğunun Hukukî Sınırı

Bu seçicilik, kavramın hukukî kırılganlığının bir belirtisidir. Koruma sorumluluğu henüz örf âdet hukuku düzeyinde bağlayıcı bir kural değildir; uygulanması, her vakada yeniden, Güvenlik Konseyi'nin siyasal iradesine bağlıdır. Konsey'in beş daimi üyesine tanınan veto yetkisi, seçiciliği arızî bir kusur olmaktan çıkarıp kurumsal bir özelliğe dönüştürür: bir daimi üyenin çıkarına dokunan hiçbir koruma kararı geçemez. Bu yapısal sınır, Çeliköz'ün adlandırdığı biçimiyle, kavramın normatif evrimi ile kalıcı bir uygulama krizi arasındaki açıklığı kalıcılaştırır.¹¹

Bu kırılganlığın kökü ise kavramın kendi metninden çok, uluslararası hukukun yapısal belirsizliğinde aranabilir. Burak Güneş'in Koskenniemi merkezli eleştirel hukuk okumasında ortaya koyduğu gibi, uluslararası hukukta normlar arasında bir hiyerarşi ve egemenlik ile sistem arasındaki gerilimi çözecek aşkın bir ilke bulunmadığından, bir devlet önüne gelen her sorunu ya egemenliği önceleyen "çıkıcı" argümanlarla ya da insan haklarını önceleyen "inici" argümanlarla yanıtlayabilir; iki yön de aynı hukukun içinde meşrudur.¹² Bu yapıda "rastgele kural seçimi" bir sapma değil, olağan bir hâldir. Koruma sorumluluğunun seçiciliği de bu ışıkta yalnız Güvenlik Konseyi'nin siyasal kompozisyonundan doğan arızî bir kusur değil; egemenlik ile insan onuru arasında karar verecek üst bir ölçütten yoksun uluslararası hukukun kurucu belirsizliğinin bir görünümüdür. Başka bir deyişle kavram, yalnızca kötü uygulandığı için değil, kendisini taşıyacak belirlenimli bir hukukî zeminden yoksun olduğu için seçici işler.

Daha radikal bir eleştiri, kavramın yalnızca eksik değil, bizzat tehlikeli olabileceğini ileri sürer. Kelleci ve Bodur Ün'ün uluslararası hukuka üçüncü dünya yaklaşımları (TWAIL) çizgisinden geliştirdiği okumaya göre, koruma sorumluluğu sömürgeci müdahale geleneğinin yeni bir kılığı, güçlü devletlerin zayıf devletler üzerinde tahakküm kurmasını insanî bir dille meşrulaştıran bir araç olabilir.¹³ Libya'da müdahalenin rejim değişikliğine kayması, bu kuşkuyu boş bir endişe olmaktan çıkarır: "koruma" ile "düzen değiştirme" arasındaki sınır bulanıklaştığında, kavram koruduğu insanların değil, müdahale eden gücün hizmetine girer.

Yine de bu eleştiriler kavramı tümüyle geçersiz kılmaz. Koruma sorumluluğunun asıl kazanımı, egemenliği artık tartışmasız bir kalkan olmaktan çıkarması, devleti halkına karşı sorumlu kılan bir ölçütü uluslararası söyleme yerleştirmesidir. Sorun kavramın fikrinde değil, onu işleten kurumsal yapının siyasallığındadır. Kavramın çözümsel ve ahlakî değeri, ancak ölçütleri tutarlı biçimde, yani aynı suç karşısında aynı tepkiyi gerektirecek şekilde uygulandığında korunabilir. Tutarlılık olmadan koruma sorumluluğu, bir hukuk normu olmaktan çok, vakaya göre açılıp kapanan bir siyasal seçenek olarak kalır.

Sonuç

Koruma sorumluluğu, uluslararası hukukun egemenlik anlayışında gerçek bir dönüşümü temsil eder. Devletin kendi halkına karşı sınırsız bir tasarruf yetkisine sahip olmadığını, egemenliğin insan onurunu koruma yükümlülüğüyle kayıtlı olduğunu ilan etmesi bakımından, kavram ahlaken değerli ve hukuken ufuk açıcıdır. Bu kazanımı küçümsemek, yirminci yüzyılın seyirci kalınan katliamlarını yeniden olağanlaştırmak anlamına gelir.

Ancak Libya ile Suriye arasındaki çelişki, kavramın bu vaadini henüz taşıyamadığını gösterir. Aynı normun bir yerde askerî müdahaleye, başka bir yerde tam bir hareketsizliğe yol açması, koruma sorumluluğunun bağlayıcı bir hukuk kuralından çok, büyük güçlerin iradesine bağlı seçici bir araç olarak işlediğine işaret eder. Kavramı adil savaş geleneğinin meşru neden, doğru niyet, meşru otorite, orantılılık, son çare ve makul başarı beklentisi ölçütleri üzerinden okuyan değerlendirmelerin de teslim ettiği gibi, R2P'nin etik temeli tam da güçlü devletlerin çıkarlarıyla karşılaştığı anda kırılganlaşır.¹⁴ Bu hâliyle kavram, koruma vaadinden çok güç siyasetinin meşruiyet kılıfına dönüşme riski taşır. Kavramı bu riskten kurtaracak olan, onu Güvenlik Konseyi'nin veto siyasetinden olabildiğince bağımsızlaştıracak, ölçütleri öngörülebilir ve tutarlı kılacak kurumsal tasarımlardır. Bu çalışma, koruma sorumluluğunun geleceğinin onun ahlakî gücünde değil, hukukî tutarlılığında aranması gerektiğini; bu alanı çalışacak araştırmacıların asıl meselesinin "kavram nedir" değil, "kavram kimin lehine ve hangi ölçütle işler" sorusu olduğunu ileri sürer.